İlyadavisio

Doğa, insana göre değil; insan doğaya göre yaşar.

Doğa, insanın en sonsuz ve biricik kaynağıdır. Zaman da doğanın içindedir. Bizler insan-ı kâmil olma yolunda bu zamanı kontrol etmeyi değil, onunla birlikte akmayı, onu yönetebilmeyi öğreniyoruz. Çünkü zaman, insanın ilk ve ana kaynağıdır. Bu kaynağı anlayabileceği iki temel aracı vardır: beden ve doğa. Biri mikrokozmosu, diğeri makrokozmosu temsil eder. Zamanı, beyazlayan saçlardan ya da doğada gece ve gündüz döngüsünden, sonbaharda sararan yapraklardan anlarız. Yani zaman kendini doğada projekte eder.

Mitolojide Gaia, yani Toprak Ana, Uranüs’ü (Gökyüzü) doğurur ve böylece ilk düalite meydana gelir. Ardından bu ikilik birlik olur; Gaia ve Uranüs birleşir. Bu birlikten Titanlar, Kykloplar ve elli başlı devler doğar. Ancak Uranüs, bu çocukları Gaia’nın rahmine hapseder. Yani doğacak olanı engeller. Gaia ise bu kısıtlamayı aşmak için zaman tanrısı Kronos’u (Satürn) görevlendirir. Kronos babası Uranüs’ü hadım eder; böylece zaman ve mekan ayrılır.
Ama bu düzenin içinde hala bir eksik vardır: anlam. İşte bu anlamı, Kronos’u deviren Jüpiter (Zeus) getirir.
Bu alegori bize şunu gösterir:
Zaman ve mekanın doğuşu yalnızca dünyanın değil, insan bilincinin de temelidir. Doğa ve zaman bir araya geldiğinde, döngüler başlar; her döngüde bir anlam ve bilinç doğar. Bu doğumlar insanın kendisinin doğal yetisidir. Anlam bulma, yani şeyler arasındaki ilişkileri fark edip onları anlamlandırma yetisi, insanı insan yapan budur. Bu anlamlandırmayı yapan, doğa ile zamanı kavrayan ve onları bilinçle birleştiren varlık insandır.

ATEŞ ARKETİPİ ÜZERİNE

“Ateş, simyanın kutsal diliyle konuşur.”

Ateş, yaratan ve yok eden; arındıran ve dönüştüren bir semboldür. Ateşin ışığı hem karanlığı aydınlatır hem de içimizdeki özün yeniden doğmasını sağlar.

İnsanlık, en eski zamanlardan beri ateşi diğer tüm unsurların üzerinde yüceltmiştir. En ilkel insan bile, alevde ruhundaki ateşe benzeyen bir şey görmüş ve onun gizemli, titreşimli, parlak enerjisinin gücünü hissetmiştir. Ateş, hem bitki hem de hayvan âlemini etkilerken metalleri boyun eğdiren tek elementtir. Bilinçli ya da içgüdüsel olarak her canlı, hayat kaynağı olan Güneş’i onurlandırır. Ayçiçeği Güneş’e yönelir; Kızılderililer ise onu “Yüce Işık Verici”nin vekili gibi görür.

Eski toplumlar, Güneş’i bir ışık kaynağı değil, ışığı yansıtan bir varlık olarak düşünmüştür. Bu nedenle Güneş Tanrısı genellikle üzerinde güneş yüzünün işlendiği parlak bir kalkan taşırken betimlenmiştir. Bu kalkan, sonsuz olanın ışığını evrene yansıtmaktadır.

Apollon da bu bağlamda değerlendirilmelidir.

Yunan mitolojisine göre Helios, Güneş Tanrısıdır; Apollon ise onun ışığıdır. “Apo-” öneki ve “güneş” ya da “ışık” anlamına gelen İliosun birleşmesinden doğar. Benzer şekilde, İlyada Destanı’nda Troya kentinin Eski Yunanca adı İlios ya da İlion olarak geçer.

Başka bir örnek vermek gerekirse “apothnisko”: “ölümü düşünmek” veya “ruhun bedenden ayrılmasını hissetmek” ve bunu hissetmeyi ifade etmek için kullanılır. Dolayısıyla “Apo-” ön eki, genel olarak “bir şeyin başka bir yere ulaşmak için ayrılmasıyla” ilgilidir.

Ateş elementi “ocak” demektir. Kendilerini Troya’nın soyundan geldiklerine inanan Roma İmparatorluğu’nda ateş–ocak–Vesta bağlantısı, imparatorluğu üzerine inşa ettikleri önemli bir inançtır; ta ki Hristiyanlığa geçene kadar. Bu noktada ateşin tarihine yönelik bir bölüm eklemek gerekir.

*** *** ***

Neandertaller, Homo sapiens kadar ateşi kullanmayı bilmiyordu. Bu yüzden ateşi kontrol etmeyi başarmak, Homo sapiens’i hem canlılar arasında hem de türdeşleri arasında ayrıcalıklı kılmıştır. Özellikle ilk insanlar, ateşi ısınmak dışında yiyecekleri pişirmek için de kullanmıştır. Bu durum, insan bedeni için uzun sindirim süreçlerini azaltmış ve fiziksel beden açısından da gözle görülür farklar yaratmıştır. İlk insanlar kontrollü ateş kullanmayı bilmedikleri için uzun sindirim süreçleri, göğüs kafesinin büyük olmasına neden olmuştur.

Eski Yunan kaynakları, ilk ilke (arkhe) olarak ateşten bahseder ve ateş, yaşamı çağrıştırması açısından çok güçlü bir imgedir. Hayata karışan her şeyin içine ateş de karışmış olur. Bu, insan mitinin ana unsurudur aslında. Prometheus topraktan insanı yaratır; fakat ateşi insanlara sunduktan sonra, tam anlamıyla insanın evrimi başlar.

Ateşe duyulan saygı o kadar geniş bir alanı kapsıyordu ki Eski İran’da Zerdüştler, toprağa gömülen insanlar sebebiyle toprağın kirlendiğini ve bu nedenle İran’ın lanetlendiğini düşünüyordu. Bunun haricinde toprak ve ateşle olan ilişkimizi kıyasladığınızda, toprakla ilişkimiz son on bin yıldır; ateşle olan ilişkimiz ise 400–500 bin yıl öncesine dayanır. Bu nedenle ateşin kolektif zihindeki arketipsel bağlantısı, toprağa nazaran çok daha güçlüdür.

Bu bağlamda pagan dönemde bu kadar kutsallaştırılan ateşin, pagan dönemi sona erdiğinde eleştirilmesi oldukça normaldir. Çünkü yeni bir inancı kültüre yaymak ve yerleştirmek isteniyorsa, eski kutsallar hedef tahtasına konulur. Bunun da en güzel örneklerinden biri, ateşler içindeki cehennem tasvirleridir.